Czym jest stan surowy otwarty i jaki zakres prac obejmuje?
Stan surowy otwarty to kluczowy etap w budowie domu, który stanowi pomost między stanem zerowym a zamkniętym. Ten konkretny stan surowy otwarty oznacza, że konstrukcja budynku jest już w dużej mierze ukończona, ale wciąż wymaga wielu prac wykończeniowych.
Spis treści
Stan surowy otwarty to etap budowy domu, który następuje po stanie zerowym i poprzedza stan surowy zamknięty(1). Obejmuje on ukończone ściany zewnętrzne i wewnętrzne, schody, stropy, więźbę dachową i pokrycie dachu.
Definicja: Co oznacza stan surowy otwarty w budownictwie?
Stan surowy otwarty to moment, w którym dom ma już swoją podstawową strukturę, ale nie jest jeszcze zabezpieczony przed warunkami atmosferycznymi. Możesz go rozpoznać po tym, że budynek ma już fundamenty, ściany, kominy oraz dach, ale nie ma jeszcze okien, drzwi i instalacji(2).
Konstrukcja budynku jest niewykończona, co oznacza, że w środku widać gołe ściany i stropy. To właśnie ten charakterystyczny wygląd sprawia, że stan nazywamy „otwartym” – budynek jest dosłownie otwarty na działanie wiatru, deszczu i innych czynników zewnętrznych.
Etapy budowy: Kiedy następuje stan surowy otwarty?
Stan surowy otwarty pojawia się po zakończeniu stanu zerowego, czyli po wykonaniu fundamentów i podłogi na gruncie. To naturalna kolejność w procesie budowlanym, która zapewnia logiczny postęp prac.
Doprowadzenie domu do stanu surowego otwartego od stanu zerowego trwa średnio od 2 do 3 miesięcy(3). Ten czas jest jednak kwestią indywidualną i zależy od projektu oraz warunków pogodowych.
W praktyce oznacza to, że jeśli rozpocząłeś budowę wiosną, to latem możesz już mieć dom w stanie surowym otwartym. Pamiętaj jednak, że każda budowa ma swój własny rytm i harmonogram.
Zakres prac: Co wchodzi w skład stanu surowego otwartego?
Stan surowy otwarty obejmuje wszystkie elementy konstrukcyjne, które tworzą szkielet budynku. To właśnie na tym etapie dom zyskuje swój charakterystyczny kształt i wygląd.
Zakres prac w stanie surowym otwartym obejmuje:
- Wykonanie wszystkich ścian nośnych i działowych
- Zbudowanie stropów między kondygnacjami
- Wykonanie schodów wewnętrznych
- Montaż więźby dachowej
- Pokrycie dachu materiałem docelowym
- Wykonanie kominów wentylacyjnych i spalinowych
Ważne jest, abyś rozumiał, że na tym etapie nie ma jeszcze żadnych instalacji elektrycznych, wodno-kanalizacyjnych ani grzewczych. Nie ma też ocieplenia ścian ani tynków wewnętrznych.
Dom w stanie surowym otwartym przypomina solidną skorupę, która czeka na wypełnienie treścią. To właśnie dlatego ten etap jest tak istotny – od jakości wykonanych prac konstrukcyjnych zależy trwałość całego budynku.
Czym jest stan surowy otwarty i jaki zakres prac obejmuje?
Stan surowy otwarty to kluczowy etap w budowie domu, który stanowi pomost między stanem zerowym a zamkniętym. Ten konkretny stan surowy otwarty oznacza, że konstrukcja budynku jest już w dużej mierze ukończona, ale wciąż wymaga wielu prac wykończeniowych.
Stan surowy otwarty to etap budowy domu, który następuje po stanie zerowym i poprzedza stan surowy zamknięty(1). Obejmuje on ukończone ściany zewnętrzne i wewnętrzne, schody, stropy, więźbę dachową i pokrycie dachu.
Definicja: Co oznacza stan surowy otwarty w budownictwie?
Stan surowy otwarty to moment, w którym dom ma już swoją podstawową strukturę, ale nie jest jeszcze zabezpieczony przed warunkami atmosferycznymi. Możesz go rozpoznać po tym, że budynek ma już fundamenty, ściany, kominy oraz dach, ale nie ma jeszcze okien, drzwi i instalacji(2).
Konstrukcja budynku jest niewykończona, co oznacza, że w środku widać gołe ściany i stropy. To właśnie ten charakterystyczny wygląd sprawia, że stan nazywamy „otwartym” – budynek jest dosłownie otwarty na działanie wiatru, deszczu i innych czynników zewnętrznych.
Etapy budowy: Kiedy następuje stan surowy otwarty?
Stan surowy otwarty pojawia się po zakończeniu stanu zerowego, czyli po wykonaniu fundamentów i podłogi na gruncie. To naturalna kolejność w procesie budowlanym, która zapewnia logiczny postęp prac.
Doprowadzenie domu do stanu surowego otwartego od stanu zerowego trwa średnio od 2 do 3 miesięcy(3). Ten czas jest jednak kwestią indywidualną i zależy od projektu oraz warunków pogodowych.
W praktyce oznacza to, że jeśli rozpocząłeś budowę wiosną, to latem możesz już mieć dom w stanie surowym otwartym. Pamiętaj jednak, że każda budowa ma swój własny rytm i harmonogram.
[image_placeholder_1]
Zakres prac: Co wchodzi w skład stanu surowego otwartego?
Stan surowy otwarty obejmuje wszystkie elementy konstrukcyjne, które tworzą szkielet budynku. To właśnie na tym etapie dom zyskuje swój charakterystyczny kształt i wygląd.
Zakres prac w stanie surowym otwartym obejmuje:
- Wykonanie wszystkich ścian nośnych i działowych
- Zbudowanie stropów między kondygnacjami
- Wykonanie schodów wewnętrznych
- Montaż więźby dachowej
- Pokrycie dachu materiałem docelowym
- Wykonanie kominów wentylacyjnych i spalinowych
Ważne jest, abyś rozumiał, że na tym etapie nie ma jeszcze żadnych instalacji elektrycznych, wodno-kanalizacyjnych ani grzewczych. Nie ma też ocieplenia ścian ani tynków wewnętrznych.
Dom w stanie surowym otwartym przypomina solidną skorupę, która czeka na wypełnienie treścią. To właśnie dlatego ten etap jest tak istotny – od jakości wykonanych prac konstrukcyjnych zależy trwałość całego budynku.
Ile kosztuje budowa domu do stanu surowego otwartego?
Koszty doprowadzenia domu do stanu surowego otwartego stanowią znaczną część całkowitego budżetu budowy. To właśnie na tym etapie inwestujesz w fundamenty, ściany, stropy i dach – czyli wszystkie elementy konstrukcyjne, które decydują o trwałości budynku.
Stan surowy otwarty obejmuje wszystkie kluczowe prace konstrukcyjne, które tworzą szkielet twojego przyszłego domu. To moment, gdy budynek zyskuje swój charakterystyczny kształt, ale wciąż wymaga wielu prac wykończeniowych.
Średnie koszty: Jaki jest orientacyjny budżet na stan surowy otwarty?
Koszt doprowadzenia domu do stanu surowego otwartego zależy przede wszystkim od powierzchni użytkowej. Dla typowego domu jednorodzinnego o powierzchni 120-150 m², orientacyjny budżet wynosi od 150 000 do 250 000 złotych.
Przyjmuje się, że stan surowy otwarty stanowi około 40-50% całkowitego kosztu budowy domu. To oznacza, że jeśli planujesz wydać 500 000 zł na całą budowę, to na ten etap powinieneś przeznaczyć około 200 000-250 000 zł.
Pamiętaj, że są to wartości orientacyjne. Rzeczywiste koszty mogą się różnić w zależności od regionu Polski, dostępności materiałów i konkretnych rozwiązań konstrukcyjnych.
Czynniki wpływające na koszty: Od czego zależy cena budowy?
Koszt stanu surowego otwartego zależy od wielu czynników, które możesz kontrolować już na etapie projektowania. Im lepiej zaplanujesz budowę, tym większą masz szansę na utrzymanie budżetu.
Główne czynniki wpływające na koszty to:
- Wielkość i kształt budynku – domy o prostych bryłach są tańsze w budowie
- Rodzaj materiałów budowlanych – cegła, beton komórkowy, silikaty
- Rodzaj pokrycia dachowego – dachówka ceramiczna, blachodachówka, papa
- Lokalizacja budowy – koszty robocizny różnią się w zależności od regionu
- Sezon budowlany – prace w zimie mogą być droższe
- Stopień skomplikowania projektu – liczba załamań dachu, kształt ścian
Każda dodatkowa kondygnacja, skomplikowany dach czy nietypowy kształt budynku podnosi koszty. Dlatego warto rozważyć prostsze rozwiązania, jeśli zależy ci na oszczędnościach.
Koszty materiałów vs. robocizny: Jak rozkładają się wydatki?
W kosztach stanu surowego otwartego można wyróżnić dwa główne komponenty: materiały budowlane i robociznę. Ich proporcje mogą się różnić, ale zazwyczaj utrzymują się w podobnych zakresach.
Materiały budowlane stanowią około 60-70% całkowitego kosztu stanu surowego otwartego. To właśnie na ten komponent wydajesz najwięcej pieniędzy. W skład tych kosztów wchodzą fundamenty, ściany, stropy, materiały na dach i wszystkie niezbędne zaprawy.
Robocizna natomiast pochłania około 30-40% budżetu. Koszty pracy zależą od regionu Polski, doświadczenia ekipy budowlanej i aktualnych stawek na rynku. Pamiętaj, że dobra ekipa może kosztować więcej, ale często oznacza to lepszą jakość wykonania.
Warto rozważyć samodzielny zakup materiałów, co może pozwolić ci na zaoszczędzenie nawet 10-15% kosztów. Jednak wymaga to dobrej organizacji i wiedzy o materiałach budowlanych.
Ile kosztuje budowa domu do stanu surowego otwartego?
Koszty doprowadzenia domu do stanu surowego otwartego stanowią znaczną część całkowitego budżetu budowy. To właśnie na tym etapie inwestujesz w fundamenty, ściany, stropy i dach – czyli wszystkie elementy konstrukcyjne, które decydują o trwałości budynku.
Stan surowy otwarty obejmuje wszystkie kluczowe prace konstrukcyjne, które tworzą szkielet twojego przyszłego domu. To moment, gdy budynek zyskuje swój charakterystyczny kształt, ale wciąż wymaga wielu prac wykończeniowych.
Średnie koszty: Jaki jest orientacyjny budżet na stan surowy otwarty?
Koszt doprowadzenia domu do stanu surowego otwartego zależy przede wszystkim od powierzchni użytkowej. Dla typowego domu jednorodzinnego o powierzchni 120-150 m², orientacyjny budżet wynosi od 150 000 do 250 000 złotych.
Przyjmuje się, że stan surowy otwarty stanowi około 40-50% całkowitego kosztu budowy domu. To oznacza, że jeśli planujesz wydać 500 000 zł na całą budowę, to na ten etap powinieneś przeznaczyć około 200 000-250 000 zł.
Pamiętaj, że są to wartości orientacyjne. Rzeczywiste koszty mogą się różnić w zależności od regionu Polski, dostępności materiałów i konkretnych rozwiązań konstrukcyjnych.
Czynniki wpływające na koszty: Od czego zależy cena budowy?
Koszt stanu surowego otwartego zależy od wielu czynników, które możesz kontrolować już na etapie projektowania. Im lepiej zaplanujesz budowę, tym większą masz szansę na utrzymanie budżetu.
Główne czynniki wpływające na koszty to:
- Wielkość i kształt budynku – domy o prostych bryłach są tańsze w budowie
- Rodzaj materiałów budowlanych – cegła, beton komórkowy, silikaty
- Rodzaj pokrycia dachowego – dachówka ceramiczna, blachodachówka, papa
- Lokalizacja budowy – koszty robocizny różnią się w zależności od regionu
- Sezon budowlany – prace w zimie mogą być droższe
- Stopień skomplikowania projektu – liczba załamań dachu, kształt ścian
Każda dodatkowa kondygnacja, skomplikowany dach czy nietypowy kształt budynku podnosi koszty. Dlatego warto rozważyć prostsze rozwiązania, jeśli zależy ci na oszczędnościach.
Koszty materiałów vs. robocizny: Jak rozkładają się wydatki?
W kosztach stanu surowego otwartego można wyróżnić dwa główne komponenty: materiały budowlane i robociznę. Ich proporcje mogą się różnić, ale zazwyczaj utrzymują się w podobnych zakresach.
Materiały budowlane stanowią około 60-70% całkowitego kosztu stanu surowego otwartego. To właśnie na ten komponent wydajesz najwięcej pieniędzy. W skład tych kosztów wchodzą fundamenty, ściany, stropy, materiały na dach i wszystkie niezbędne zaprawy.
Robocizna natomiast pochłania około 30-40% budżetu. Koszty pracy zależą od regionu Polski, doświadczenia ekipy budowlanej i aktualnych stawek na rynku. Pamiętaj, że dobra ekipa może kosztować więcej, ale często oznacza to lepszą jakość wykonania.
Warto rozważyć samodzielny zakup materiałów, co może pozwolić ci na zaoszczędzenie nawet 10-15% kosztów. Jednak wymaga to dobrej organizacji i wiedzy o materiałach budowlanych.
Jak uniknąć błędów i prawidłowo zabezpieczyć budowę?
Stan surowy otwarty to moment, w którym popełnione błędy mogą mieć najpoważniejsze konsekwencje dla całej budowy. Dlatego właśnie teraz musisz być szczególnie czujny i dokładnie kontrolować każdy etap prac.
Prawidłowe zabezpieczenie budowy na tym etapie może zaoszczędzić ci tysięcy złotych i wielu miesięcy stresu. Pamiętaj, że lepiej zapobiegać problemom niż je naprawiać.
Najczęstsze błędy: Czego unikać przy stanie surowym otwartym?
Wielu inwestorów popełnia te same błędy, które później kosztują ich dodatkowe pieniądze i nerwy. Poznaj je, abyś mógł ich uniknąć w swojej budowie.
Najczęstsze błędy to:
- Niedokładne wykonanie izolacji fundamentów – prowadzi do wilgoci w ścianach
- Błędy w wykonaniu stropów – mogą powodować pęknięcia i ugięcia
- Nieprawidłowe zamocowanie więźby dachowej – grozi deformacją dachu
- Brak zabezpieczenia otworów okiennych i drzwiowych – woda dostaje się do środka
- Niedostateczne osłonięcie materiałów budowlanych – mokre materiały tracą właściwości
Każdy z tych błędów może kosztować cię od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych. Dlatego warto zainwestować w dobrą ekipę i regularną kontrolę.
Kontrola jakości: Jak sprawdzić poprawność wykonanych prac?
Kontrola jakości to twój najważniejszy obowiązek na tym etapie budowy. Nie możesz polegać wyłącznie na ekipie budowlanej – musisz sam sprawdzać kluczowe elementy.
Zacznij od fundamentów. Sprawdź, czy izolacja pionowa i pozioma została wykonana dokładnie. Upewnij się, że nie ma żadnych przerw ani uszkodzeń. To właśnie tutaj zaczyna się większość problemów z wilgocią.
Przy ścianach zwróć uwagę na pion i poziom. Każda odchyłka większa niż 1 cm na 3 metry to powód do niepokoju. Sprawdź też spoiny między bloczkami – powinny być równe i wypełnione zaprawą.
Stropy wymagają szczególnej uwagi. Sprawdź, czy nie ma widocznych ugięć i czy wszystkie zbrojenia zostały prawidłowo wykonane. To właśnie stropy przenoszą największe obciążenia w całym budynku.
Dach to kolejny krytyczny element. Skontroluj mocowanie więźby, dokładność pokrycia i szczelność wszystkich połączeń. Pamiętaj, że nawet mała nieszczelność może zniszczyć całe wykończenie.
Zabezpieczenie na zimę: Jak przygotować budowę do przerwy zimowej?
Jeśli twoja budowa zatrzyma się na zimę, musisz odpowiednio zabezpieczyć stan surowy otwarty. Zimowe warunki mogą zniszczyć nawet najlepiej wykonane prace.
Zacznij od zabezpieczenia otworów okiennych i drzwiowych. Użyj solidnych płyt OSB lub folii budowlanej. Pamiętaj, że wiatr i śnieg mogą dostać się nawet przez najmniejsze szczeliny.
Dach wymaga szczególnej uwagi. Sprawdź, czy pokrycie jest szczelne i czy nie ma luzów w mocowaniu. Jeśli używasz papy, upewnij się, że wszystkie zakłady są dobrze zgrzane.
Ściany zewnętrzne zabezpiecz przed wilgocią. Jeśli to możble, wykonaj tymczasowe ocieplenie lub przynajmniej zabezpiecz je folią paroprzepuszczalną. Pamiętaj, że mróz i wilgoć to najgorsi wrogowie murów.
Nie zapomnij o odprowadzeniu wody z terenu budowy. Zatkane odpływy mogą powodować podtopienia fundamentów. Regularnie sprawdzaj stan rowów melioracyjnych i studzienek.
Ostatni krok to zabezpieczenie materiałów budowlanych. Przenieś je pod zadaszenie lub solidnie przykryj plandeką. Mokre materiały tracą swoje właściwości i mogą być bezużyteczne.
Jak uniknąć błędów i prawidłowo zabezpieczyć budowę?
Stan surowy otwarty to moment, w którym popełnione błędy mogą mieć najpoważniejsze konsekwencje dla całej budowy. Dlatego właśnie teraz musisz być szczególnie czujny i dokładnie kontrolować każdy etap prac.
Prawidłowe zabezpieczenie budowy na tym etapie może zaoszczędzić ci tysięcy złotych i wielu miesięcy stresu. Pamiętaj, że lepiej zapobiegać problemom niż je naprawiać.
Najczęstsze błędy: Czego unikać przy stanie surowym otwartym?
Wielu inwestorów popełnia te same błędy, które później kosztują ich dodatkowe pieniądze i nerwy. Poznaj je, abyś mógł ich uniknąć w swojej budowie.
Najczęstsze błędy to:
- Niedokładne wykonanie izolacji fundamentów – prowadzi do wilgoci w ścianach
- Błędy w wykonaniu stropów – mogą powodować pęknięcia i ugięcia
- Nieprawidłowe zamocowanie więźby dachowej – grozi deformacją dachu
- Brak zabezpieczenia otworów okiennych i drzwiowych – woda dostaje się do środka
- Niedostateczne osłonięcie materiałów budowlanych – mokre materiały tracą właściwości
Każdy z tych błędów może kosztować cię od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych. Dlatego warto zainwestować w dobrą ekipę i regularną kontrolę.
Kontrola jakości: Jak sprawdzić poprawność wykonanych prac?
Kontrola jakości to twój najważniejszy obowiązek na tym etapie budowy. Nie możesz polegać wyłącznie na ekipie budowlanej – musisz sam sprawdzać kluczowe elementy.
Zacznij od fundamentów. Sprawdź, czy izolacja pionowa i pozioma została wykonana dokładnie. Upewnij się, że nie ma żadnych przerw ani uszkodzeń. To właśnie tutaj zaczyna się większość problemów z wilgocią.
Przy ścianach zwróć uwagę na pion i poziom. Każda odchyłka większa niż 1 cm na 3 metry to powód do niepokoju. Sprawdź też spoiny między bloczkami – powinny być równe i wypełnione zaprawą.
[image_placeholder_1]
Stropy wymagają szczególnej uwagi. Sprawdź, czy nie ma widocznych ugięć i czy wszystkie zbrojenia zostały prawidłowo wykonane. To właśnie stropy przenoszą największe obciążenia w całym budynku.
Dach to kolejny krytyczny element. Skontroluj mocowanie więźby, dokładność pokrycia i szczelność wszystkich połączeń. Pamiętaj, że nawet mała nieszczelność może zniszczyć całe wykończenie.
Zabezpieczenie na zimę: Jak przygotować budowę do przerwy zimowej?
Jeśli twoja budowa zatrzyma się na zimę, musisz odpowiednio zabezpieczyć stan surowy otwarty. Zimowe warunki mogą zniszczyć nawet najlepiej wykonane prace.
Zacznij od zabezpieczenia otworów okiennych i drzwiowych. Użyj solidnych płyt OSB lub folii budowlanej. Pamiętaj, że wiatr i śnieg mogą dostać się nawet przez najmniejsze szczeliny.
Dach wymaga szczególnej uwagi. Sprawdź, czy pokrycie jest szczelne i czy nie ma luzów w mocowaniu. Jeśli używasz papy, upewnij się, że wszystkie zakłady są dobrze zgrzane.
Ściany zewnętrzne zabezpiecz przed wilgocią. Jeśli to możble, wykonaj tymczasowe ocieplenie lub przynajmniej zabezpiecz je folią paroprzepuszczalną. Pamiętaj, że mróz i wilgoć to najgorsi wrogowie murów.
Nie zapomnij o odprowadzeniu wody z terenu budowy. Zatkane odpływy mogą powodować podtopienia fundamentów. Regularnie sprawdzaj stan rowów melioracyjnych i studzienek.
Ostatni krok to zabezpieczenie materiałów budowlanych. Przenieś je pod zadaszenie lub solidnie przykryj plandeką. Mokre materiały tracą swoje właściwości i mogą być bezużyteczne.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
W tej sekcji znajdziesz odpowiedzi na najważniejsze pytania dotyczące stanu surowego otwartego. Jeśli masz dodatkowe wątpliwości, zawsze możesz skonsultować się z doświadczonym kierownikiem budowy lub architektem.
Czym różni się stan surowy otwarty od zamkniętego?
Różnica między stanem surowym otwartym a zamkniętym jest kluczowa dla zrozumienia etapów budowy. Stan surowy otwarty to moment, w którym dom ma już swoją podstawową strukturę, ale nie jest jeszcze zabezpieczony przed warunkami atmosferycznymi.
Stan surowy otwarty:
- Ma ściany, stropy i dach
- Nie ma okien ani drzwi
- Nie ma instalacji elektrycznych i sanitarnych
- Jest otwarty na działanie wiatru i deszczu
- Wymaga zabezpieczenia przed zimą
Stan surowy zamknięty:
- Ma zamontowane wszystkie okna i drzwi
- Jest zabezpieczony przed warunkami atmosferycznymi
- Można w nim prowadzić prace wewnętrzne przez cały rok
- Ma wykonane instalacje wstępne
- Jest gotowy do prac wykończeniowych
Stan zamknięty to etap, w którym budynek staje się prawdziwym schronieniem przed żywiołami.
Ile czasu zajmuje budowa domu do stanu surowego otwartego?
Czas potrzebny na doprowadzenie domu do stanu surowego otwartego zależy od wielu czynników. Dla typowego domu jednorodzinnego o powierzchni 120-150 m², ten etap trwa zazwyczaj od 2 do 3 miesięcy.
Czynniki wpływające na czas budowy:
- Wielkość i złożoność projektu
- Dostępność materiałów budowlanych
- Doświadczenie i wielkość ekipy budowlanej
- Warunki pogodowe
- Terminowość dostaw
- Lokalizacja budowy
Pamiętaj, że są to wartości orientacyjne. Każda budowa ma swój własny rytm i harmonogram. Jeśli chcesz przyspieszyć prace, rozważ zatrudnienie większej ekipy lub lepsze zaplanowanie dostaw materiałów.
Czy można przerwać budowę na etapie stanu surowego otwartego?
Tak, możesz przerwać budowę na etapie stanu surowego otwartego, ale musisz to zrobić w odpowiedni sposób. Nieplanowana przerwa może zniszczyć nawet najlepiej wykonane prace.
Co musisz zrobić przed przerwą:
- Zabezpiecz wszystkie otwory okienne i drzwiowe płytami OSB
- Sprawdź szczelność dachu i ewentualnie wzmocnij pokrycie
- Zabezpiecz ściany przed wilgocią i mrozem
- Zabezpiecz materiały budowlane przed kradzieżą i warunkami atmosferycznymi
- Zadbaj o odprowadzenie wody z terenu budowy
- Zamów regularne kontrole zabezpieczeń
Przerwa zimowa jest szczególnie ryzykowna. Mróz i wilgoć mogą uszkodzić fundamenty, ściany i stropy. Jeśli musisz przerwać budowę na zimę, zainwestuj w solidne zabezpieczenia.
Pamiętaj też o aspektach prawnych. Długotrwała przerwa w budowie może wymagać powiadomienia odpowiednich urzędów. Sprawdź lokalne przepisy przed podjęciem decyzji o przerwie.
Źródła
- https://www.extradom.pl/porady/artykul-stan-surowy-otwarty-co-oznacza-i-jaki-zakres-prac-obejmuje
- https://www.archon.pl/stan-surowy-otwarty-art-10395
No responses yet